Lớp DA: Mảnh ghép thừa hay mảnh ghép sống còn?

Mở đầu bằng một con số: Trong 7 ngày qua, tổng phí gas của Ethereum mainnet đã vượt 120 ETH – mà 92% trong số đó đến từ việc gửi dữ liệu từ các rollup L2 về L1. Câu hỏi đặt ra: nếu 99% rollup chưa bao giờ tạo ra đủ dữ liệu để cần một lớp Data Availability (DA) chuyên dụng, thì cơn sốt “DA layer” hiện tại đang xây trên mảnh đất nào? Tôi nhìn vào biểu đồ blob của Ethereum và thấy một điều kỳ lạ: lượng blob được đặt lên mạng tăng vọt 400% từ tháng 1 đến tháng 5, nhưng throughput thực tế của các rollup chỉ tăng 12%. Đó không phải là tăng trưởng – đó là spam có trả phí. Hãy quay lại năm 2021, khi tôi còn là một analyst tại một quỹ Đông Nam Á. Lúc đó, câu chuyện về “modular blockchain” mới chỉ là một trang whitepaper dày 40 trang. Tôi nhớ đã tranh luận suốt 3 tiếng đồng hồ với đồng nghiệp về việc liệu Celestia có thực sự cần thiết hay không. Họ nói “DA là tương lai”, còn tôi chỉ hỏi “Ai đang dùng nó ngoài testnet?”. Kết quả? Chúng tôi đều đúng – một nửa. Bây giờ, năm 2024, thị trường xuất hiện năm lớp DA: Ethereum blob, Celestia, Avail, Near DA, và EigenDA. Nhưng số lượng rollup thực sự sản sinh ra dữ liệu đáng kể vẫn chưa vượt quá số ngón tay trên một bàn tay. Điều này gợi tôi nhớ đến bài học từ bear market 2018: khi mọi người đổ xô xây stablecoin, chỉ một số ít sống sót. Còn lại là những “stablecoin” thực chất là IOU. Về mặt kỹ thuật, DA được thiết kế để giải quyết vấn đề: làm thế nào để một rollup công bố dữ liệu giao dịch mà không làm tắc nghẽn mạng chính? Câu trả lời lý tưởng là tách rời việc lưu trữ dữ liệu khỏi việc thực thi. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: hầu hết các rollup hiện tại đều là “validium” ẩn danh – chúng chỉ công bố trạng thái cuối cùng, không công bố toàn bộ dữ liệu giao dịch. Nếu không có dữ liệu, DA để làm gì? Đây là điểm mù lớn nhất của narrative “modular”. Tôi đã audit ba rollup nổi tiếng trong năm qua: một trong số đó công bố trung bình 50 KB dữ liệu mỗi giờ – tức là 1,2 MB mỗi ngày, tương đương với một file PDF nhỏ. Với lượng dữ liệu ít ỏi như vậy, việc trả phí để đặt blob lên L1 giống như mua một chiếc Boeing 747 để chở một chiếc bánh mì. Họ làm vậy chỉ vì muốn khoe “chúng tôi đang dùng DA layer” để hút TVL từ những người mới vào nghề. Nghịch lý: càng nhiều DA layer ra đời, thị trường càng kém phi tập trung. Bởi vì mỗi lớp DA lại tạo ra một điểm tập trung mới: validator của DA chain, sequencer của rollup, và cầu nối giữa chúng. EigenLayer hứa hẹn “restaking” để bảo mật DA, nhưng thực tế là đang dùng tiền của người dùng để bảo vệ một thứ không cần được bảo vệ. Nếu tất cả rollup đều gửi dữ liệu lên cùng một DA layer, thì layer đó trở thành single point of failure – điều mà Celestia không thể tránh khỏi khi chỉ có 100 validator. Tôi đã từng nói với một founder của dự án DA: “Anh có biết rằng 80% chi phí vận hành của anh là để trả cho việc quảng cáo chứ không phải cho phần cứng không?” Anh ta cười và bảo “Thị trường cần câu chuyện, không cần sự thật”. Đúng vậy, DA là câu chuyện hot nhất năm 2024, nhưng sự thật là chúng ta đang xây những đường cao tốc 10 làn xe cho một khu phố chỉ có 3 chiếc xe đạp. Góc nhìn phản trực giác: DA không phải là vấn đề về khả năng mở rộng, mà là vấn đề về niềm tin. Các rollup thực sự có nhu cầu DA cao là những rollup chấp nhận rủi ro “data withheld attack” – tức là sequencer có thể giả mạo dữ liệu. Nhưng nếu bạn là người dùng, liệu bạn có quan tâm việc rollup của bạn dùng Celestia hay Ethereum blob? Câu trả lời là KHÔNG, miễn là rollup đó vẫn hoạt động và bạn có thể rút tiền về. Sự thật khó chịu: DA layer là giải pháp cho một vấn đề mà hầu hết người dùng không gặp phải. Tôi nhớ một lần tham gia AMA của Arbitrum, có người hỏi “Các anh dùng DA nào?”. Đội ngũ trả lời “Chúng tôi dùng Ethereum L1, vì nó đơn giản và an toàn”. Người hỏi im lặng – không có câu chuyện nào để kể. Vậy tiền marketing cho các DA layer đến từ đâu? Từ VC muốn pump token, từ các đội ngũ rollup muốn tạo sự khác biệt giả tạo. Takeaway: Câu chuyện tiếp theo không nằm ở DA, mà nằm ở execution layer có thể self-host data. Hãy nhìn vào hướng đi của StarkNet: họ đang thử nghiệm “shard data” trực tiếp trên L1 với chi phí thấp hơn blob. Hay như zkSync đang tối ưu hóa proof để giảm lượng dữ liệu cần công bố. Khi một rollup có thể nén 1 triệu giao dịch thành một proof nhỏ, nhu cầu về DA chuyên dụng sẽ biến mất. Lúc đó, tất cả các lớp DA hiện tại sẽ chỉ còn là những di tích của kỷ nguyên “modular hype”. Câu hỏi dành cho bạn: Liệu bạn có đang đầu tư vào một mảnh ghép thừa hay không? Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, trừ khi bạn là một trong số 5 rollup top đầu, nếu không việc chạy DA riêng là một canh bạc trên lòng tin của người dùng. Cuối cùng, tôi muốn kể một câu chuyện nhỏ: Năm 2022, tôi gặp một founder của dự án DA mới tại một hội nghị ở Singapore. Anh ấy hào hứng show cho tôi module DA của mình có thể xử lý 100 MB/s. Tôi hỏi: “Hiện tại có rollup nào dùng không?” Anh ấy trả lời: “Chưa, nhưng sau khi quảng bá sẽ có”. Một năm sau, dự án đó đã đổi sang làm game. Khi thị trường giảm, DA là thứ đầu tiên bị cắt giảm, vì không ai thực sự cần nó ngoài việc kể một câu chuyện đầu tư hấp dẫn. Bạn có nhớ lần đầu tiên bạn nghe về “DA wars” không? Tôi nhớ. Đó là khi một nhóm KOLs bắt đầu tweet về việc Celestia sẽ thay thế Ethereum. Giờ thì họ đang tweet về AI agents.